Xã Hưng Vũ

Tổng quan

Nếu khởi nghĩa Bắc Sơn có một “điểm xuất phát” cụ thể trên bản đồ, thì đó là đất xã Hưng Vũ: tại đình Nông Lục, tháng 9/1940 Ban Cán sự Châu ủy Bắc Sơn quyết định phát động khởi nghĩa; đêm 27/9/1940 quân và dân tấn công đồn Mỏ Nhài. Cả hai điểm nay nằm trong xã và thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn.

Xã mới thuộc tỉnh Lạng Sơn, gộp xã Hưng Vũ và xã Trấn Yên của huyện Bắc Sơn cũ, trụ sở đặt tại trụ sở cũ của xã Hưng Vũ. Diện tích 133,24 km², dân số 12.122 người, mật độ khoảng 91 người/km².

Phần đất Trấn Yên cũ mang một di sản khác hẳn: lễ hội Ná Nhèm (“lễ hội mặt nhọ”) vào Rằm tháng Giêng, di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — một trong số ít lễ hội ở Việt Nam còn nghi thức rước biểu tượng sinh thực khí.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Hưng Vũ cũ, nơi đặt trụ sở; tên Trấn Yên không còn là tên đơn vị hành chính. Văn bản sắp xếp không nêu lý do chọn tên; xã Hưng Vũ cũ là nơi đặt trụ sở và có cặp di tích đình Nông Lục – đồn Mỏ Nhài.

Phân tích Hán Việt: Hưng gần như chắc chắn là chữ 興 — dấy lên, thịnh vượng, như trong “phục hưng”, “hưng thịnh”. Âm Vũ có nhiều chữ: 武 (võ, sức mạnh quân sự — người Bắc thường đọc “vũ”), 雨 (mưa), 宇 (mái nhà, vũ trụ). Chưa tìm thấy văn bản chữ Hán ghi tên xã, nên chỉ nên nói tên thường được hiểu là 興武 — “dấy lên sức mạnh”; nếu là 興雨 thì nghĩa thành “mưa thuận”. Hai cách hiểu đều chưa được kiểm chứng.

Chuỗi tên “Vũ” ở Bắc Sơn: trong vùng huyện cũ có cả một loạt địa danh chứa âm “Vũ”: Vũ Lăng, Vũ Lễ, Vũ Sơn, Chiêu Vũ, Hưng Vũ; riêng “làng Vũ Lăng” đã có tên trong tư liệu về khởi nghĩa 1940. Nguồn gốc chung của chuỗi tên này chưa được giải thích trong tài liệu đã tra.

Trấn Yên — tên xã cũ — là chữ 鎮 (trấn giữ) và 安 (yên ổn): “trấn giữ cho yên”. Tên này còn sống trong tên gọi lễ hội Ná Nhèm Trấn Yên.

Cả nước chỉ có một xã Hưng Vũ sau sắp xếp năm 2025.

Địa lý

Xã nằm ở rìa đông nam thung lũng Bắc Sơn, phía đông nam xã Bắc Sơn. Phía tây là Vũ Lăng; phía nam xuống vùng Nhất Hòa và Hữu Liên (Hữu Lũng cũ); phía đông và đông bắc tiếp giáp vùng Văn Quan – Bình Gia cũ (các xã như Tân Văn, Tri Lễ).

Địa hình núi đá vôi xen núi đất, thung lũng nhỏ có ruộng nước. Khối núi đá vôi vùng Bắc Sơn thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn (công nhận 17/4/2025). Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh, mùa hè mưa nhiều.

Lịch sử

Đất xã thuộc châu Bắc Sơn từ khi châu được lập năm 1894 (tách từ huyện Võ Nhai, Thái Nguyên). Đây là vùng phong trào cách mạng sớm: chi bộ Đảng đầu tiên ở châu Bắc Sơn ra đời ngày 25/9/1936.

• Tháng 9/1940 — tại đình Nông Lục, Ban Cán sự Châu ủy Bắc Sơn quyết định phát động khởi nghĩa, nhân lúc quân Pháp thua Nhật ở Lạng Sơn và rút chạy qua Bắc Sơn.
• Đêm 27/9/1940 — khoảng 600 người do ủy ban khởi nghĩa (Hoàng Văn Hán chỉ huy) tấn công đồn Mỏ Nhài, viên quan cai trị và lính dõng bỏ chạy, nghĩa quân làm chủ châu lỵ. Ba ngày sau quân Pháp chiếm lại; cuộc đấu tranh chuyển sang du kích, dẫn tới việc lập Đội du kích Bắc Sơn rồi Đội Cứu quốc quân.
• 2013 — xã Hưng Vũ được Thủ tướng công nhận thuộc vùng An toàn khu của Trung ương thời kháng chiến chống Pháp.
• 2016 — Khu di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt; đình Nông Lục và đồn Mỏ Nhài là hai trong 12 điểm.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ hai xã Trấn Yên và Hưng Vũ thành xã Hưng Vũ; từ 1/7/2025 huyện Bắc Sơn kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

Với 12.122 người trên hơn 133 km², xã thưa dân hơn vùng lòng chảo Bắc Sơn. Cư dân là người Tày và Nùng — hai cộng đồng chủ thể của lễ hội Ná Nhèm — cùng người Kinh và Dao, các dân tộc của vùng Bắc Sơn cũ. Làng bản tập trung ở các thung lũng và dọc đường liên xã.

Đời sống văn hóa gắn với đình làng, thờ Thành hoàng và các vị thần núi; hát Then, đàn tính có mặt trong lễ tết. Mỗi xã cũ có trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế; nay hệ thống này do xã Hưng Vũ quản lý chung.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào nông – lâm nghiệp: lúa nước trong các thung lũng, ngô và cây màu trên nương, trồng rừng và chăn nuôi trâu bò, lợn, gia cầm. Cây ăn quả của vùng Bắc Sơn như quýt được trồng ở chân núi đá.

Hai di sản trong xã — cụm di tích khởi nghĩa và lễ hội Ná Nhèm — là nền cho du lịch văn hóa – lịch sử: tuyến tham quan từ trung tâm Bắc Sơn về Vũ Lăng thường đi qua đình Nông Lục và Mỏ Nhài; ngày Rằm tháng Giêng, lễ hội Ná Nhèm từng đón hơn 4.000 lượt khách.

Văn hóa

Lễ hội Ná Nhèm (Trấn Yên cũ) diễn ra ngày Rằm tháng Giêng, được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2015. “Ná Nhèm” trong tiếng Tày nghĩa là bôi (nhọ) mặt: người dự lễ bôi nhọ mặt để giống mặt giặc “Sấc Tài Ngàn” và đánh lạc hướng hồn ma giặc. Lễ thờ Thành hoàng, Đức thánh Cao Sơn Quý Minh, Đức vua Miêu Tĩnh và Đức vua Cao Quyết. Nghi thức gồm rước bài vị, rước biểu tượng sinh thực khí nam (Tàng thinh) và nữ (Mặt nguyệt) cầu sinh sôi, đánh trận giả, tiến cống, trò diễn Sĩ – Nông – Công – Thương, Ngư – Tiều – Canh – Mục, cùng đánh đu, đánh cờ.

Đình Nông Lục — đình làng xây năm 1927, nơi hội họp quyết định khởi nghĩa 1940; được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993, nay thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn. Đồn Mỏ Nhài — vị trí đồn binh Pháp bị nghĩa quân đánh chiếm đêm 27/9/1940.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Hưng Vũ, tỉnh Lạng Sơn. Người dân hai xã cũ Hưng Vũ và Trấn Yên làm thủ tục tại UBND xã Hưng Vũ.

Bản đồ Xã Hưng Vũ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hưng Vũ được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bắc Sơn trước đây

• Xã Bắc Sơn 16.907
• Xã Nhất Hòa 11.400
• Xã Tân Tri 11.485
• Xã Vũ Lăng 13.562
• Xã Vũ Lễ 12.944