Xã Nhất Hòa

Tổng quan

Xã Nhất Hòa là xã rộng nhất và thưa dân nhất trong sáu xã thuộc vùng Bắc Sơn cũ của tỉnh Lạng Sơn: 143,72 km², 11.400 người, mật độ khoảng 79 người/km². Xã nằm ở đầu phía nam của huyện cũ, nơi núi Bắc Sơn chuyển xuống vùng Hữu Lũng.

Xã gộp ba xã cũ Nhất Hòa, Nhất Tiến và Tân Thành; trụ sở đặt tại trụ sở cũ của xã Nhất Hòa (thôn Gia Hòa 1). Đây là cái nôi của cây quýt Bắc Sơn: theo Tạp chí Công Thương, Nhất Hòa và Nhất Tiến là những xã đầu tiên trong vùng trồng quýt tập trung, trước khi cây quýt lan ra các xã khác của huyện.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Nhất Hòa cũ, nơi đặt trụ sở. Trong ba tên cũ, hai tên Nhất Hòa và Nhất Tiến là một cặp có chủ đích: cùng mở đầu bằng chữ “Nhất”.

Phân tích Hán Việt: Nhất là 一 — số một, thứ nhất, và mở rộng là “hợp làm một, thống nhất”. Hòa trong địa danh thường là 和 — hòa thuận, êm ấm (khác với 禾 là cây lúa, ít dùng trong tên xã). 一和 thường được hiểu là “một lòng hòa hợp” hoặc “hòa thuận là trên hết”. Nhất Tiến (一進) ghép “Nhất” với tiến — tiến lên. Văn bản lập hai xã chưa tra được, nên thời điểm và lý do đặt tên chưa xác định. Một chi tiết có thật trong lịch sử vùng: trong năm tổng tách từ Võ Nhai để lập châu Bắc Sơn năm 1894 có tổng Nhất Thể; tài liệu đã tra không nói tên Nhất Hòa, Nhất Tiến có quan hệ với tổng này hay không.

Dễ nhầm: xã cũ Tân Thành (huyện Bắc Sơn) nay thuộc Nhất Hòa, khác với xã Tân Thành mới của Lạng Sơn, vốn hình thành từ xã Tân Thành của huyện Hữu Lũng cũ. Hai xã Tân Thành từng cùng tồn tại trong tỉnh; chỉ cái thuộc Hữu Lũng giữ được tên. Tên Nhất Hòa thì là duy nhất trong cả nước sau sắp xếp.

Địa lý

Nhất Hòa nằm phía nam Vũ Lăng và Vũ Lễ, phía tây nam Hưng Vũ. Phía nam xã tiếp giáp vùng Hữu Lũng cũ (Yên Bình, Hữu Liên), phía tây giáp tỉnh Thái Nguyên.

Đây là vùng chuyển tiếp từ khối núi đá vôi Bắc Sơn xuống phía Hữu Lũng: núi đá vôi dựng đứng xen với các dải núi đất thấp hơn, thung lũng hẹp dọc khe suối. Quýt Bắc Sơn là cây bản địa trồng dọc chân núi đá — dạng địa hình có nhiều ở đây. Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh, mùa hè mưa nhiều; năm 2025 xã chịu thiệt hại do mưa lũ sau bão số 11, phải cấp gạo cứu trợ và hỗ trợ người dân.

Lịch sử

Vùng đất thuộc châu Bắc Sơn từ năm 1894 (tách từ huyện Võ Nhai, Thái Nguyên); trải qua thời kỳ thuộc tỉnh Cao Lạng (1975–1978) rồi trở lại Lạng Sơn. Từ thời khởi nghĩa 1940, cả vùng Bắc Sơn là căn cứ của phong trào cách mạng; một phần lớn huyện được công nhận là An toàn khu của Trung ương thời kháng chiến chống Pháp (các quyết định năm 2013 và 2016).

• Trước 2025 — Nhất Hòa, Nhất Tiến và Tân Thành là ba xã của huyện Bắc Sơn.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ Tân Thành, Nhất Tiến và Nhất Hòa thành xã Nhất Hòa.
• 1/7/2025 — huyện Bắc Sơn kết thúc hoạt động; Nhất Hòa trực thuộc tỉnh Lạng Sơn.

Năm lập từng xã cũ chưa được ghi trong các nguồn đã tra.

Dân cư – xã hội

11.400 người sống rải trên địa bàn rộng nhất vùng Bắc Sơn cũ. Cư dân gồm người Tày, Nùng, Dao, Kinh như các xã khác của vùng Bắc Sơn. Sau sắp xếp, xã tiến hành rà soát, đề xuất phương án sắp xếp lại thôn cho phù hợp với quy mô mới.

Các hoạt động xã hội thường kỳ gồm rà soát hộ nghèo – cận nghèo, xóa nhà tạm, nhà dột nát, chăm lo gia đình chính sách. Đơn vị quân đội (Trung đoàn 123) từng về làm công tác dân vận tại xã. Trường học các cấp và trạm y tế của ba xã cũ nay do xã Nhất Hòa quản lý.

Kinh tế

Quýt là cây gắn với tên xã. Vùng trồng quýt Bắc Sơn ban đầu tập trung ở Nhất Hòa, Nhất Tiến, Vũ Sơn, Chiến Thắng; toàn huyện cũ có gần 600 ha, sản lượng trên 1.700 tấn/năm. Quýt có hai loại quả tròn và quả dẹt, thu hoạch từ cuối tháng 11 tới tháng 1; nhãn hiệu tập thể quýt vàng Bắc Sơn được bảo hộ từ tháng 10/2017, và một số hộ sản xuất theo VietGAP. Khó khăn được ghi nhận là kỹ thuật canh tác còn hạn chế — nhiều hộ chưa bón lót và cắt tỉa cành đúng cách.

Ngoài quýt, người dân trồng lúa nước, ngô, cây màu, trồng rừng và chăn nuôi. Năm 2026, xã triển khai Nghị quyết 02/2026/NQ-HĐND của tỉnh về hỗ trợ đầu tư vào nông nghiệp, cùng công tác đo đạc, lập hồ sơ địa chính.

Văn hóa

Đời sống văn hóa mang nét Tày – Nùng của vùng Bắc Sơn: nhà sàn, hát Then, đàn tính, lượn, Tết Nguyên đán và Tết tháng Bảy. Các nguồn đã tra chưa ghi di tích được xếp hạng riêng trên địa bàn; di sản gần nhất là lễ hội Ná Nhèm ở Hưng Vũ và cụm di tích Khởi nghĩa Bắc Sơn ở Vũ Lăng, Vũ Lễ. Phía nam, sang vùng Hữu Lũng là Khu bảo tồn thiên nhiên Hữu Liên với hệ sinh thái núi đá vôi.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Nhất Hòa, tỉnh Lạng Sơn. Người dân ba xã cũ Nhất Hòa, Nhất Tiến và Tân Thành (huyện Bắc Sơn) làm thủ tục tại UBND xã Nhất Hòa, thôn Gia Hòa 1. Người ở xã Tân Thành cũ không ghi “xã Tân Thành” — tên đó nay thuộc vùng Hữu Lũng.

Bản đồ Xã Nhất Hòa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Nhất Hòa được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bắc Sơn trước đây

• Xã Bắc Sơn 16.907
• Xã Hưng Vũ 12.122
• Xã Tân Tri 11.485
• Xã Vũ Lăng 13.562
• Xã Vũ Lễ 12.944