Xã Đông Ngũ

Tổng quan

Xã Đông Ngũ nằm ở phía đông vùng Tiên Yên cũ, giữa khu trung tâm Tiên Yên và vùng Đầm Hà, thuộc Thành phố Quảng Ninh. Xã hình thành ngày 1/7/2025 (khi Quảng Ninh còn là tỉnh) và từ 1/9/2026 thuộc Thành phố Quảng Ninh theo Nghị quyết 36/2026/QH16.

Theo số liệu sắp xếp, xã rộng 142,8 km² với 18.063 người, mật độ khoảng 126 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Đông Ngũ.

Khác hai xã cùng vùng, Đông Ngũ có bờ biển: phía nam xã chạm vịnh Bắc Bộ, phía bắc lại là đồi núi của thung lũng Đại Dực. Một xã vì thế ôm cả ba kiểu địa hình — đồi rừng, ruộng đồng ven quốc lộ và bãi triều ven biển.

Tên gọi và ý nghĩa

Xã mới giữ tên Đông Ngũ. Lựa chọn này có một ý nghĩa lịch sử rõ rệt: năm 1965, xã Đông Hải được tách ra từ chính xã Đông Ngũ; sáu mươi năm sau, hai xã hợp lại dưới tên gốc. Tên Đông Hải và Đại Dực không còn là tên đơn vị hành chính.

Nghĩa chữ

Âm Đông trong địa danh hầu như luôn là 東 — phía đông; xã nằm ở phía đông huyện lỵ Tiên Yên nên chữ này hợp với vị trí. Âm Ngũ thường là 五 (năm) hoặc 伍 (đội ngũ, nhóm năm người). Ghép lại có thể hiểu là “năm (làng/phần) phía đông”, nhưng chưa tra được tài liệu xác nhận lý do đặt tên hay chữ viết gốc, nên đây chỉ là cách đọc theo chữ thông dụng, không phải từ nguyên đã được chứng minh.

Các tên nhập vào

Đông Hải 東海 nghĩa là biển phía đông — tên đặt năm 1965 cho phần đất ven biển tách từ Đông Ngũ, phản ánh đúng vị trí giáp biển. Đại Dực là tên thung lũng và xã vùng đồi phía bắc; theo âm Hán Việt, đại là lớn, còn dực ứng với nhiều chữ (như 翼 là cánh), chưa xác định được chữ nào.

Trùng tên

Đông Ngũ là tên duy nhất trong danh mục xã cả nước sau năm 2025.

Địa lý

Theo các mô tả ranh giới hiện có, phía bắc xã giáp xã Bình Liêu; phía đông giáp các xã Quảng Tân và Đầm Hà; phía tây giáp xã Tiên Yên; phía nam là vịnh Bắc Bộ.

Địa hình chia ba dải. Phía bắc là phần thung lũng Đại Dực, một trong hai thung lũng lớn của vùng Tiên Yên cũ nằm giữa các dãy núi phía đông và phía tây; ở đây chủ yếu là đồi rừng và ruộng thung lũng. Dải giữa là đất bằng ven tuyến Quốc lộ 18 và cao tốc Vân Đồn – Móng Cái, nơi tập trung dân cư. Phía nam là vùng ven biển với bãi triều, đầm nuôi, chịu chế độ thủy triều của vịnh Bắc Bộ.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa hè chịu ảnh hưởng của bão và áp thấp từ biển, mùa đông có gió mùa đông bắc lạnh. Lượng mưa vùng Tiên Yên cũ thuộc loại cao của miền Bắc, trung bình khoảng 2.400 mm mỗi năm theo số liệu được dẫn.

Lịch sử

Vùng đất này thuộc châu Tiên Yên qua nhiều triều đại — châu Tân Yên thời Lê, đổi thành Tiên Yên thời Hậu Lê vì kiêng húy — rồi thuộc phủ Hải Ninh, tỉnh Quảng Yên thời Nguyễn; trong kháng chiến chống Pháp thuộc tỉnh Hải Ninh; từ ngày 30/10/1963 thuộc tỉnh Quảng Ninh.

Ngày 6/11/1965, Quyết định 397-NV thành lập xã Đông Hải trên cơ sở một phần diện tích và dân số của xã Đông Ngũ. Ở phía bắc, năm 2006 xã Đại Thành được tách từ xã Đại Dực; đến ngày 1/1/2020, Đại Thành lại nhập về Đại Dực.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 sắp xếp xã Đông Hải, xã Đông Ngũ và một phần xã Đại Dực thành xã Đông Ngũ, hoạt động từ 1/7/2025; phần còn lại của Đại Dực nhập vào xã Tiên Yên. Một số tài liệu (Wikipedia tiếng Việt, mô tả sắp xếp trên bản đồ hành chính) ghi chỉ một phần xã Đông Ngũ cũ ở lại xã mới, phần nhỏ còn lại điều chỉnh sang xã Tiên Yên; số liệu diện tích, dân số trong bài lấy theo dữ liệu sắp xếp chính thức. Từ 1/9/2026, xã thuộc Thành phố Quảng Ninh.

Dân cư – xã hội

Xã có 18.063 người, đông thứ hai trong vùng Tiên Yên cũ. Dân cư tập trung dọc quốc lộ và ven biển; vùng Đại Dực cũ phía bắc thưa hơn, sống theo thôn ở thung lũng. Vùng Tiên Yên cũ có 13 dân tộc, chủ yếu là Kinh (khoảng 59%), Dao (khoảng 19%), Tày (khoảng 14%), ngoài ra có Sán Chỉ, Sán Dìu, Nùng, Hoa; người Kinh thường sống ở dải ven biển, ven đường, đồng bào dân tộc thiểu số đông hơn ở vùng đồi.

Văn hóa tín ngưỡng đan xen giữa thờ cúng tổ tiên, thờ thần của các làng ven biển với lễ cấp sắc của người Dao, lễ mừng cơm mới của người Tày. Các trường học, trạm y tế bố trí theo cụm dân cư; tuyến trên ở khu trung tâm xã Tiên Yên cách không xa.

Kinh tế

Cơ cấu kinh tế phản ánh ba dải địa hình. Ven biển là nuôi trồng và khai thác thủy sản trên bãi triều, đầm nuôi. Dải giữa là lúa, rau màu, chăn nuôi và dịch vụ dọc Quốc lộ 18. Vùng đồi Đại Dực cũ trồng rừng keo, quế và cây ăn quả, chăn nuôi gia súc.

Nằm giữa hai đầu mối Tiên Yên và Đầm Hà, lại có cao tốc Vân Đồn – Móng Cái đi qua vùng Tiên Yên cũ, xã có lợi thế vận chuyển nông thủy sản ra thị trường Hạ Long, Móng Cái. Các sản phẩm đặc trưng của vùng Tiên Yên như gà Tiên Yên, quế cũng được nuôi trồng ở các thôn vùng đồi.

Văn hóa

Chưa tra được tài liệu về di tích được xếp hạng hay lễ hội riêng của xã. Trên địa bàn vùng Tiên Yên cũ có ba di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được ghi danh: hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ (Quyết định 3421/QĐ-BVHTTDL), lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y và lễ mừng cơm mới của người Tày (cùng công nhận năm 2024). Cộng đồng các dân tộc trong xã tham gia vào những sinh hoạt văn hóa này theo từng thôn bản.

Giao thông

Quốc lộ 18 đoạn Tiên Yên – Đầm Hà chạy qua xã; cao tốc Vân Đồn – Móng Cái đi qua vùng Tiên Yên cũ, nối xã với sân bay Vân Đồn và cửa khẩu Móng Cái. Các tuyến đường xã nối dải ven biển với vùng đồi phía bắc.

Bản đồ Xã Đông Ngũ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đông Ngũ được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tiên Yên trước đây

• Xã Ba Chẽ 17.504
• Xã Điền Xá 6.956
• Xã Hải Hòa 5.731
• Xã Hải Lạng 9.827
• Xã Tiên Yên 22.164