Xã Ba Chẽ

Tổng quan

Xã Ba Chẽ là xã có diện tích lớn nhất Thành phố Quảng Ninh: 332,68 km², dân số 17.504 người, mật độ khoảng 53 người/km². Lõi của xã là thị trấn Ba Chẽ — huyện lỵ của huyện miền núi Ba Chẽ từ năm 1977 tới khi cấp huyện kết thúc hoạt động ngày 1/7/2025; trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở Huyện ủy Ba Chẽ cũ.

Xã được hợp từ thị trấn và ba xã quanh trung tâm huyện (Thanh Sơn, Nam Sơn, Đồn Đạc), cộng thêm phần còn lại của xã Hải Lạng thuộc huyện Tiên Yên sau khi một phần Hải Lạng đã nhập vào xã Hải Lạng mới. Như vậy xã Ba Chẽ hiện nay bao trùm phần lớn thung lũng giữa của sông Ba Chẽ và vươn về phía đông sang vùng Tiên Yên.

Ba Chẽ là vùng rừng – dược liệu của Quảng Ninh, nổi tiếng với trà hoa vàng, ba kích, quế và các sản vật rừng; đồng bào Dao, Sán Chay, Tày, Kinh cùng sinh sống.

Tên gọi và ý nghĩa

Xã mới giữ tên thị trấn Ba Chẽ, đồng thời là tên huyện Ba Chẽ (1954–2025) và tên dòng sông chảy qua. Từ điển Wiki Ngôn Ngữ ghi Ba Chẽ là tên sông lớn thứ hai trong tỉnh Quảng Ninh, sau sông Tiên Yên — tức tên sông là gốc, tên đất đặt theo sông.

Âm và chữ

Âm chẽ không có chữ Hán Việt tương ứng (công cụ tra Hán Việt của Wiki Ngôn Ngữ không tìm thấy), nên tên này nhiều khả năng là tên Nôm/thuần Việt, hoặc phiên từ tiếng một dân tộc trong vùng. Âm ba có nhiều chữ Hán (như 巴, 波 sóng), nhưng không có cơ sở để gán chữ nào cho tên sông. Trong tiếng Việt, “chẽ” là từ chỉ nhánh nhỏ tách ra (như chẽ lúa, chẽ cau); vì thế dân gian dễ hiểu “Ba Chẽ” là “ba nhánh”, gợi hình dòng sông có nhiều nhánh suối hợp lại. Đây chỉ là cách hiểu theo nghĩa từ, chưa tìm thấy tài liệu địa chí nào xác nhận; nguồn gốc tên vẫn được coi là chưa thống nhất.

Lịch sử tên gọi

Trước năm 1946 không có đơn vị hành chính cấp huyện tên Ba Chẽ: vùng này chia cho châu Tiên Yên, châu Hoành Bồ, châu Cẩm Phả và huyện Sơn Động. Năm 1946 lập châu Hải Chi; năm 1951 Hải Chi hợp với Đình Lập thành Đình Hải; năm 1954 Đình Hải tách làm hai, phần phía nam lấy tên sông thành huyện Ba Chẽ. Thị trấn Ba Chẽ lập năm 1977 trên một phần đất xã Nam Sơn.

Tên các xã hợp thành: Nam Sơn (núi phía nam), Thanh Sơn (núi xanh; xã tách từ Thanh Lâm năm 1984), Đồn Đạc (chưa rõ gốc tên) và Hải Lạng (xã của Tiên Yên). Cả nước chỉ có một xã mang tên Ba Chẽ.

Địa lý

Xã nằm ở trung tâm vùng núi phía bắc Quảng Ninh. Theo mô tả ranh giới sau sắp xếp, phía bắc giáp Lạng Sơn; phía tây giáp xã Kỳ Thượng; phía nam giáp phường Mông Dương và xã Thống Nhất; phía đông giáp các xã Điền Xá, Hải Lạng và Hải Hòa.

Sông Ba Chẽ chảy theo hướng tây bắc – đông nam qua giữa xã, hai bên là đồi núi thấp và trung bình phủ rừng; dải đất bằng ven sông là nơi tập trung dân cư, chợ và khu trung tâm. Hệ thống khe suối dày, có nhiều thác nhỏ — các trang giới thiệu địa phương nhắc tới thác Khe Lạnh và Khe Lùng ở vùng Thanh Sơn. Sông đổ về hạ lưu phía Tiên Yên rồi ra vùng biển Bái Tử Long.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi: mùa đông lạnh, mùa hè mưa lớn, lũ trên sông Ba Chẽ lên nhanh khi mưa to. Đất đồi feralit chiếm phần lớn diện tích, thích hợp cho rừng trồng và cây dược liệu.

Lịch sử

Trước Cách mạng, vùng Ba Chẽ là miền núi biên của các châu Tiên Yên, Hoành Bồ, Cẩm Phả (tỉnh Quảng Yên, Hải Ninh) và huyện Sơn Động (Bắc Giang). Năm 1946, chính quyền cách mạng gom 13 xã của các đơn vị này lập châu Hải Chi thuộc tỉnh Hải Ninh; năm 1948 đổi thành huyện Hải Chi; năm 1951 hợp với Đình Lập thành huyện Đình Hải; năm 1954 tách thành hai huyện Đình Lập và Ba Chẽ. Từ năm 1963, khi Hải Ninh và khu Hồng Quảng hợp nhất, Ba Chẽ thuộc tỉnh Quảng Ninh.

Năm 1977, thị trấn Ba Chẽ được lập từ một phần xã Nam Sơn và trở thành huyện lỵ. Năm 1984, xã Thanh Lâm chia thành Thanh Lâm và Thanh Sơn. Đến năm 2021, huyện rộng khoảng 606,5 km², dân số 23.207 người.

Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số của thị trấn Ba Chẽ, các xã Thanh Sơn, Nam Sơn, Đồn Đạc và phần còn lại của xã Hải Lạng (sau khi một phần Hải Lạng nhập vào xã Hải Lạng mới) thành xã Ba Chẽ. Các xã còn lại của huyện chia về Kỳ Thượng (Đạp Thanh, Thanh Lâm) và Lương Minh. Từ 1/7/2025 huyện Ba Chẽ kết thúc hoạt động; từ 1/9/2026 xã Ba Chẽ thuộc Thành phố Quảng Ninh (Nghị quyết 36/2026/QH16).

Dân cư – xã hội

Xã Ba Chẽ chiếm phần lớn dân số của huyện cũ. Huyện Ba Chẽ có 14 dân tộc; theo số liệu tổng hợp trên Wikipedia, người Dao khoảng 45%, Kinh khoảng 19%, Sán Chay khoảng 18% và Tày khoảng 16%, còn lại là các dân tộc ít người. Người Kinh tập trung ở khu trung tâm và chợ; các thôn vùng đồi chủ yếu là người Dao, Sán Chay, Tày.

Khu trung tâm cũ có trường trung học phổ thông, trường dân tộc nội trú, trung tâm y tế của huyện trước đây, nay phục vụ cả vùng. Tín ngưỡng gồm thờ tổ tiên, thờ Bàn Vương của người Dao, thờ thần ở miếu, đình của người Kinh, Sán Chay.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào rừng và đất rừng. Ngoài rừng sản xuất keo, quế, Ba Chẽ phát triển các cây dược liệu dưới tán rừng: trà hoa vàng, ba kích tím, sâm cau, đẳng sâm, nấm linh chi, nấm lim xanh. Trà hoa vàng Ba Chẽ được trồng tập trung theo quy hoạch hàng trăm hécta; báo Nhân Dân năm 2016 ghi nhận một dự án 250 ha của doanh nghiệp đặt ở xã Thanh Sơn. Trà hoa vàng Ba Chẽ là sản phẩm OCOP tiêu biểu của Quảng Ninh.

Khu trung tâm là đầu mối thương mại – dịch vụ của vùng, với chợ trung tâm Ba Chẽ, cửa hàng vật tư nông lâm nghiệp, dịch vụ vận tải. Chăn nuôi gia súc, gia cầm (gà đồi), trồng lúa ở bãi ven sông và nuôi ong lấy mật cũng là sinh kế phổ biến.

Văn hóa

Lễ hội Trà hoa vàng là sự kiện văn hóa – du lịch gắn với cây đặc sản của vùng, do huyện Ba Chẽ tổ chức trong những năm trước sắp xếp. Các trang giới thiệu du lịch địa phương nhắc tới Miếu Ông – Miếu Bà trên núi Cái Tăn với lễ hội ngày 1/3 âm lịch; thông tin xếp hạng di tích cần đối chiếu thêm.

Văn hóa các dân tộc thể hiện qua lễ cấp sắc, trang phục thêu của người Dao; hát sình ca của người Cao Lan (nhóm Sán Chay) và hát then của người Tày là những sinh hoạt dân gian thường gặp ở miền núi Quảng Ninh. Ẩm thực địa phương có khau nhục, xôi ngũ sắc, cá suối, măng nứa, mật ong rừng, rượu ngô.

Giao thông

Đường tỉnh 329 đi qua trung tâm Ba Chẽ, nối xuống vùng Mông Dương – Cẩm Phả ở phía nam; đường tỉnh 330 nối Ba Chẽ với vùng Tiên Yên ở phía đông, từ đó ra quốc lộ 18. Đường sông Ba Chẽ trước đây từng là lối vận chuyển lâm sản về hạ lưu.

Bản đồ Xã Ba Chẽ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ba Chẽ được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Ba Chẽ, Huyện Tiên Yên trước đây

• Xã Điền Xá 6.956
• Xã Đông Ngũ 18.063
• Xã Hải Hòa 5.731
• Xã Hải Lạng 9.827
• Xã Kỳ Thượng 5.918
• Xã Lương Minh 5.608
• Xã Tiên Yên 22.164