Xã Lê Lợi

Tổng quan

Mùa đông năm Tân Hợi (1431), sau chuyến thân chinh dẹp loạn ở miền Tây Bắc, vua Lê Lợi cho khắc một bài văn 132 chữ Hán lên vách đá Pú Huổi Chỏ bên bờ bắc sông Đà. Gần sáu thế kỷ sau, tấm bia ấy — bia Lê Lợi, còn gọi là bia cổ Hoài Lai — là bảo vật quốc gia, nằm trong khu đền thờ vua Lê Thái Tổ trên đất xã Lê Lợi của tỉnh Lai Châu.

Xã mới gồm bốn xã cũ: Lê Lợi, Pú Đao, Nậm Pì (huyện Nậm Nhùn) và Chăn Nưa (huyện Sìn Hồ), rộng 288,36 km², dân số 9.110 người, mật độ khoảng 32 người/km². Xã có 24 bản, trong đó có Chiềng Chăn, Chiềng Nưa, Nậm Pì, Pá Bon, Phiêng Ban; trụ sở xã đặt tại bản Chiềng Chăn 3.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Lê Lợi cũ, vốn là phường Lê Lợi của thị xã Lai Châu cũ (nay là thị xã Mường Lay, Điện Biên) trước năm 2004. Khác với hầu hết địa danh quanh vùng, đây là một tên tiếng Việt, trùng với tên húy của vua Lê Lợi (Lê Thái Tổ, 1385–1433). Các tài liệu tra được chưa nêu rõ lý do đặt tên phường; điều chắc chắn là trên đất xã có bia đá do chính vua cho khắc và đền thờ vua.

Chữ Hán: tên vua viết 黎利 — Lê 黎 là họ (chữ này còn có nghĩa “đông đúc, nhiều”, như trong “lê dân”), Lợi 利 nghĩa là lợi ích, sắc bén, thuận lợi. Ở đây hai chữ được hiểu như một tên người, không giải nghĩa từng chữ.

Tên các xã cũ: Chăn Nưa có yếu tố “Nưa” mà trong địa danh Thái mang nghĩa “trên” (ví dụ Thanh Nưa là “Thanh trên” ở Điện Biên); bản Chiềng Chăn, Chiềng Nưa trong xã cũng mang các yếu tố này. Nậm Pì có chữ “Nậm” thường đứng đầu tên sông suối ở vùng người Thái (Nguyễn Khắc Ngữ, 1963). Nghĩa đầy đủ của Chăn Nưa, Nậm Pì, Pú Đao chưa có tài liệu giải thích.

Trùng tên: tỉnh Hưng Yên cũng có xã Lê Lợi; khi ghi địa chỉ cần kèm tên tỉnh.

Địa lý

Phía bắc giáp các xã Hua Bum, Pa Tần và Sìn Hồ; phía đông giáp Tủa Sín Chải; phía tây giáp Nậm Hàng; phía nam giáp tỉnh Điện Biên.

Xã nằm bên bờ bắc sông Đà, đoạn nay thuộc vùng hồ Thủy điện Sơn La. Vách Pú Huổi Chỏ — nơi khắc bia — ở ven sông, cách thị xã Mường Lay (Điện Biên) khoảng 40 km theo đường tỉnh 127. Địa hình núi dốc xuống lòng sông, xen các thung lũng suối như Nậm Pì.

Lịch sử

• Tháng Chạp năm Tân Hợi (1431) — Vua Lê Lợi cho khắc bia trên vách Pú Huổi Chỏ sau cuộc hành quân dẹp loạn ở Tây Bắc.
• Trước 2004 — Lê Lợi là một phường của thị xã Lai Châu (tỉnh lỵ tỉnh Lai Châu cũ). Khi chia tỉnh (Nghị quyết 22/2003/QH11), phần lớn thị xã thuộc Điện Biên, riêng phường Lê Lợi thuộc tỉnh Lai Châu mới.
• 2/1/2004 — Nghị định 01/2004/NĐ-CP giải thể phường Lê Lợi, lập xã Lê Lợi thuộc huyện Sìn Hồ; hai xã Pú Đao, Chăn Nưa của huyện Mường Lay cũng nhập vào Sìn Hồ.
• 2/11/2012 — Nghị quyết 71/NQ-CP lập xã Nậm Pì từ 7.347,29 ha và 1.996 nhân khẩu của xã Chăn Nưa; chuyển Lê Lợi (3.232,53 ha, 1.463 nhân khẩu), Pú Đao (8.674,01 ha, 1.033 nhân khẩu) và Nậm Pì sang huyện Nậm Nhùn. Chăn Nưa ở lại huyện Sìn Hồ.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ các xã Nậm Pì, Pú Đao, Chăn Nưa và Lê Lợi thành xã Lê Lợi, hoạt động từ 1/7/2025.

Như vậy, chỉ trong hai mươi năm, đất xã Lê Lợi đã lần lượt thuộc thị xã Lai Châu, huyện Sìn Hồ, huyện Nậm Nhùn, rồi trực thuộc tỉnh.

Dân cư – xã hội

Người Mảng là cộng đồng đáng chú ý của xã: Nậm Pì là một trong năm xã cũ của huyện Nậm Nhùn có người Mảng sinh sống (cùng Trung Chải, Hua Bum, Nậm Ban, Nậm Hàng); huyện cũ có trên 4.000 người Mảng. Các xã ven sông Đà của vùng Nậm Nhùn cũ còn có người Thái, Mông, Khơ Mú và người Kinh.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là sinh kế chính: lúa ruộng thung lũng, nương ngô, chăn nuôi, khoán bảo vệ rừng. Khu di tích đền thờ vua Lê Thái Tổ được tỉnh và huyện cũ khai thác như một điểm du lịch văn hóa – tâm linh; lễ hội đầu xuân năm 2025 được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh.

Văn hóa

Bia Lê Lợi gồm 132 chữ Hán khải thư, khắc trong khung chữ nhật khoảng 1,4 m × 0,8 m. Văn bia răn đe các tù trưởng vùng biên, khẳng định chủ quyền và sự thống nhất quốc gia. Di tích được xếp hạng quốc gia ngày 2/9/1981 (Quyết định 10/VH-QĐ) và được công nhận bảo vật quốc gia ngày 22/12/2016 (Quyết định 2496/QĐ-TTg).

Vì công trình Thủy điện Sơn La (khởi công năm 2005) làm nước dâng, phần văn bia được cắt khỏi vách đá và năm 2012 đưa về đặt trong khuôn viên đền, cách vị trí cũ khoảng 500 m. Đền thờ vua Lê Thái Tổ xây năm 2012, khu di tích rộng khoảng 2,4 ha trên đất hai xã cũ Lê Lợi và Pú Đao, được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia ngày 23/1/2017 (Quyết định 218/QĐ-BVHTTDL). Lễ hội đền tổ chức đầu xuân; năm 2025 diễn ra ngày 7–9/2 ở quy mô tỉnh.

Người Mảng giữ cây sáo dài lờ lầm, dân ca, dân vũ; năm 2024 huyện Nậm Nhùn cũ mở lớp truyền dạy cho các đội văn nghệ bản.

Giao thông

Đường tỉnh 127 từ Mường Lay (Điện Biên) dọc bờ bắc sông Đà qua xã, đi tiếp lên vùng Nậm Hàng – Mường Tè. Khu đền cách trung tâm tỉnh khoảng 110 km về phía tây nam.

Hành chính

Địa chỉ ghi: bản …, xã Lê Lợi, tỉnh Lai Châu — cần ghi rõ tỉnh để phân biệt với xã Lê Lợi ở Hưng Yên. Trụ sở xã đặt tại bản Chiềng Chăn 3 (xã Chăn Nưa cũ).

Bản đồ Xã Lê Lợi

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lê Lợi được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1670/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Sìn Hồ, Huyện Nậm Nhùn trước đây

• Xã Hồng Thu 13.368
• Xã Hua Bum 5.697
• Xã Mường Mô 7.335
• Xã Nậm Cuổi 10.799
• Xã Nậm Hàng 11.218
• Xã Nậm Mạ 6.504
• Xã Nậm Tăm 12.753
• Xã Pa Tần 9.039
• Xã Pu Sam Cáp 11.611
• Xã Sìn Hồ 14.012
• Xã Tủa Sín Chải 16.199