Nguyên Bình là xã thuộc tỉnh Cao Bằng, nguyên là huyện lỵ của huyện Nguyên Bình; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Nguyên Bình và hai xã Thể Dục, Vũ Minh. Diện tích 99,73 km², dân số 9.278 người.
Tổng quan
Xã Nguyên Bình là nơi từng đặt huyện lỵ của huyện Nguyên Bình (1945–2025); quốc lộ 34 chạy qua xã. Xã mới gồm thị trấn Nguyên Bình cùng hai xã Thể Dục và Vũ Minh; trụ sở đặt ở tổ dân phố 3.
Diện tích 99,73 km², dân số 9.278 người, mật độ khoảng 93 người/km² — đông dân nhất trong sáu xã thuộc vùng Nguyên Bình cũ. Khu trung tâm là một dải đất bằng nhỏ hẹp kẹp giữa các dãy đồi núi cao, cách trung tâm phường Thục Phán khoảng 45 km.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra: xã giữ tên thị trấn Nguyên Bình, vốn lấy tên huyện. Vùng đất có lịch sử hành chính dài: năm 1084 nhà Tống trả lại cho nhà Lý “2 động thuộc Túc Tang”, mà Wikipedia giải thích động Tang nay khoảng vùng Nguyên Bình; thời Lê sơ vùng này thuộc châu Thạch Lâm; cuối thế kỷ XIX có châu Nguyên Bình thuộc phủ Hòa An; năm 1888 Pháp đặt đồn binh Nguyên Bình; năm 1926 Nguyên Bình vừa là châu vừa là một sở đại lý của đạo quan binh Cao Bằng. Huyện Nguyên Bình được thành lập ngày 22/8/1945.
Phân tích Hán Việt: âm Nguyên có các chữ 原 (cánh đồng, gốc) và 源 (nguồn nước); âm Bình thường là 平 — bằng phẳng, yên bình. Chưa tìm được bản chữ Hán của tên châu trong nguồn đã tra, nên không xác định được tên dùng chữ nào; ở đây chỉ nêu nghĩa từng âm.
Tên các xã cũ: Thể Dục là xã đã nhường đất lập thị trấn năm 1986; Wikipedia tiếng Việt kể “mía vàng Thể Dục” trong danh sách đặc sản Cao Bằng. Vũ Minh là xã lập năm 2020 từ xã Thái Học, xã Minh Thanh và một phần xã Bắc Hợp. Chưa có nguồn giải thích các tên này.
Trùng tên: chỉ Cao Bằng có xã Nguyên Bình.
Địa lý
Phía bắc giáp Thanh Long; phía nam giáp Thành Công và Tam Kim; phía đông giáp Minh Tâm; phía tây giáp Tĩnh Túc.
Xã nằm ở thượng lưu sông Bằng, có sông Nguyên Bình (nhánh thượng nguồn sông Bằng) chảy qua. Đồi núi cao trung bình 400–800 m. Khí hậu nhiệt đới gió mùa có hai mùa: mùa lạnh khô khoảng tháng 10 đến tháng 4, nhiệt độ trung bình 16,5–17 °C; mùa nóng tháng 5 đến tháng 9, trung bình 24–24,5 °C; lượng mưa năm khoảng 1.737 mm (số liệu Wikipedia).
Sông Nguyên Bình bắt nguồn từ vùng Tĩnh Túc, chảy qua Thể Dục, thị trấn Nguyên Bình, Minh Thanh, Bắc Hợp rồi sang xã Trương Lương (Hòa An cũ). Dọc sông là những cánh đồng nhỏ hẹp của Thể Dục, Minh Thanh, Bắc Hợp; Thể Dục còn có ruộng bậc thang trên sườn đồi (Wikipedia, bài huyện Nguyên Bình).
Lịch sử
- Thời Pháp — châu Nguyên Bình, phủ Hòa An; tại Nguyên Bình có đồn binh và sở đại lý. Năm 1935, vùng Nguyên Bình là một trong năm châu đã có chi bộ cộng sản.
- 1084 — theo Đại Việt sử ký tiền biên, nhà Tống trả cho nhà Lý “2 động thuộc Túc Tang”; Wikipedia giải thích động Tang nay khoảng vùng Nguyên Bình.
- Thời Lê sơ — vùng Nguyên Bình thuộc châu Thạch Lâm, phủ Cao Bằng.
- Cuối thế kỷ XIX — sau khi Pháp chiếm Cao Bằng (10/1886), người Dao ở Nguyên Bình nổi dậy dưới sự chỉ huy của thủ lĩnh Phù Nhị; năm 1893 Pháp tăng quân đồn trú ở Nguyên Bình cùng nhiều châu khác để đàn áp.
- 22/8/1945 — huyện Nguyên Bình được thành lập, gồm thị trấn Nguyên Bình và 19 xã, trong đó có Thể Dục, Thái Học, Minh Thanh, Bắc Hợp.
- 25/6/1986 — mở rộng thị trấn Nguyên Bình trên cơ sở 2.580 ha và 1.157 người của xã Thể Dục.
- 1997 — chuyển xóm Cốc Tắm của xã Thái Học về thị trấn.
- 2020 — xã Thái Học, xã Minh Thanh và một phần xã Bắc Hợp hợp thành xã Vũ Minh.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Nguyên Bình, xã Thể Dục, xã Vũ Minh thành xã Nguyên Bình; hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Năm 2019 riêng thị trấn Nguyên Bình có 1.032 hộ, 4.378 người thuộc 8 dân tộc, đông nhất là Tày, rồi Dao, Nùng, Kinh (theo Wikipedia); số liệu từng dân tộc ở nguồn này cộng lại chưa khớp tổng nên chỉ nên dùng để hình dung tỷ lệ. Toàn huyện cũ có người Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, Hoa, Kinh, Ngái, Mường.
Huyện Nguyên Bình cũ năm 2019 có 39.654 người trên 841 km², mật độ khoảng 47 người/km²; riêng xã Nguyên Bình mới chiếm gần một phần tư dân số đó.
Kinh tế
Chưa tìm được số liệu kinh tế riêng của xã. Wikipedia ghi trên sông Nguyên Bình, tại những đoạn dốc như đập Tà Sa, Nà Ngàn, đã xây hai trạm thủy điện nhỏ công suất 850 kW cấp điện cho mỏ thiếc Tĩnh Túc. Ruộng lúa của vùng nằm ở các cánh đồng nhỏ hẹp ven sông và ruộng bậc thang. “Mía vàng Thể Dục” có tên trong danh sách đặc sản Cao Bằng trên Wikipedia tiếng Việt.
Văn hóa
Sinh hoạt văn hóa đa dân tộc: hát then, dân ca Tày – Nùng, hát lượn của người Mông, Dao (theo cách gọi của Wikipedia). Lễ hội xuân được tổ chức vào rằm tháng Giêng. Theo Wikipedia, khu di tích rừng Trần Hưng Đạo (nay thuộc xã Tam Kim) cách thị trấn Nguyên Bình cũ 18 km; Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén cách khoảng 30 km.
Giao thông
Quốc lộ 34 chạy qua xã. Theo bài “Quốc lộ (Việt Nam)” trên Wikipedia, tuyến dài khoảng 265 km, nối Cao Bằng với Tuyên Quang; từ phường Thục Phán qua Minh Tâm tới xã Nguyên Bình, rồi đi tiếp Tĩnh Túc, Ca Thành, lên Bảo Lạc, Bảo Lâm và sang vùng Hà Giang cũ. Theo bài huyện Nguyên Bình trên Wikipedia, trung tâm huyện cũ cách thành phố Cao Bằng cũ khoảng 40 km và cách Hà Nội khoảng 269 km.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025: tổ/xóm …, xã Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Người dân thị trấn Nguyên Bình, xã Thể Dục, xã Vũ Minh làm thủ tục tại UBND xã Nguyên Bình.
Bản đồ Xã Nguyên Bình
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Nguyên Bình được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Thể Dục | Huyện Nguyên Bình | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Thị trấn Nguyên Bình | Huyện Nguyên Bình | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Vũ Minh | Huyện Nguyên Bình | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Nguyên Bình gồm những đơn vị cũ nào?
Thị trấn Nguyên Bình và hai xã Thể Dục, Vũ Minh của huyện Nguyên Bình cũ, theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15.
Tên Nguyên Bình có nghĩa là gì?
Là tên châu, huyện lâu đời. Âm “nguyên” có các chữ 原 (cánh đồng, gốc) và 源 (nguồn); âm “bình” thường là 平 (bằng phẳng, yên). Chữ Hán gốc của tên chưa được xác định qua nguồn.
Thị trấn Nguyên Bình lập năm nào?
Ngày 25/6/1986, từ một phần xã Thể Dục.
Huyện Nguyên Bình thành lập khi nào?
Ngày 22/8/1945; trước đó là châu Nguyên Bình thời Pháp. Huyện kết thúc hoạt động từ 1/7/2025.
Diện tích, dân số xã Nguyên Bình?
99,73 km², 9.278 người.
Cùng Huyện Nguyên Bình trước đây
- Xã Bạch Đằng 4.808
- Xã Ca Thành 4.684
- Xã Minh Tâm 8.182
- Xã Phan Thanh 6.647
- Xã Tam Kim 5.864
- Xã Thành Công 5.138
- Xã Tĩnh Túc 5.850
← Toàn bộ 56 xã, phường của Cao Bằng Tra tên xã cũ → mới