Tam Kim là xã thuộc tỉnh Cao Bằng, nơi có Khu di tích quốc gia đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo — nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944; xã được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Hưng Đạo, Hoa Thám và Tam Kim của huyện Nguyên Bình cũ. Diện tích 161,81 km², dân số 5.864 người.
Tổng quan
Dưới chân núi Slam Cao thuộc xã Tam Kim, ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân — tiền thân của Quân đội nhân dân Việt Nam — được thành lập với 34 chiến sĩ do Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Khu rừng ấy, nay là Khu di tích quốc gia đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo, là điểm nhận diện số một của xã.
Xã mới gồm ba xã cũ Hưng Đạo, Hoa Thám và Tam Kim ở phía đông nam huyện Nguyên Bình cũ; trụ sở đặt ở xóm Phai Khắt — cũng là tên đồn Pháp bị Đội tiêu diệt ba ngày sau khi thành lập.
Với 161,81 km², Tam Kim là xã rộng nhất vùng Nguyên Bình cũ; dân số 5.864 người, mật độ khoảng 36 người/km². Phía nam xã giáp tỉnh Thái Nguyên.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Tam Kim cũ — xã có khu di tích rừng Trần Hưng Đạo. Hai tên xã cũ còn lại trùng tên nhân vật lịch sử: Hưng Đạo trùng tước hiệu của Trần Hưng Đạo (thế kỷ XIII) — tên mà trung đội giải phóng quân năm 1944 cũng mang (“Trung đội Trần Hưng Đạo”, theo Wikipedia); Hoa Thám trùng tên Hoàng Hoa Thám, thủ lĩnh khởi nghĩa Yên Thế. Chưa tìm thấy văn bản ghi năm và lý do đặt tên hai xã này.
Phân tích Hán Việt: Tam là 三 — ba. Âm Kim có chữ 金 — vàng, kim loại, và chữ 今 — nay. Chưa tìm thấy văn bản chữ Hán gốc hay lời giải thích của địa phương về tên xã, nên không xác định được tên dùng chữ nào; ở đây chỉ nêu nghĩa từng âm. Từ điển wiki.ngonngu có mục Tam Kim ghi đây là tên xã thuộc Nguyên Bình.
Tên địa phương trong xã: Phai Khắt (tên xóm đặt trụ sở, cũng là tên đồn Pháp năm 1944), Nà Ngần, núi Slam Cao, suối Khuổi Riền, suối Bản Đống là tên bản địa; chưa tìm được nguồn giải nghĩa từng tên.
Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Tam Kim. Tên xã cũ Hưng Đạo thì nhiều nơi có; ngay trong tỉnh, xã Hưng Đạo cũ của thành phố Cao Bằng nay thuộc phường Thục Phán.
Địa lý
Phía bắc giáp Nguyên Bình và Minh Tâm; phía đông giáp Bạch Đằng; phía tây giáp Thành Công; phía nam giáp tỉnh Thái Nguyên.
Theo bài huyện Nguyên Bình trên Wikipedia, các dãy núi đất ở phía đông và đông nam huyện kéo dài từ Hoa Thám, Tam Kim, Lang Môn đến Quang Thành, Thành Công, Thể Dục. Bài Wikipedia về vườn quốc gia kể Tam Kim trong số các xã có đất thuộc Vườn quốc gia Phia Oắc – Phia Đén. Sông suối: sông Hiến, sông Nhiên (thượng nguồn sông Hiến), sông Nà Mạ, suối Bản Đống, Khuổi Riền.
Sông Nhiên bắt nguồn từ núi Phia Oắc, chảy qua Hưng Đạo, Tam Kim, Hoa Thám rồi sang Bạch Đằng; đây là thượng nguồn sông Hiến, dòng sông chảy đến thành phố Cao Bằng cũ thì hợp lưu với sông Bằng (Wikipedia).
Lịch sử
Thời Pháp, vùng này thuộc châu Nguyên Bình, phủ Hòa An; năm 1888 Nguyên Bình là một trong các đồn binh của quân khu Cao Bằng. Cuối thế kỷ XIX, thủ lĩnh người Dao Phù Nhị chỉ huy phong trào chống Pháp ở Nguyên Bình.
- 22/12/1944 — thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tại khu rừng dưới chân núi Slam Cao; trong 34 chiến sĩ có 25 người là con em các dân tộc Cao Bằng.
- 25–26/12/1944 — Đội tiêu diệt hai đồn Phai Khắt và Nà Ngần, mở đầu truyền thống “đánh thắng trận đầu”.
- 22/8/1945 — huyện Nguyên Bình được thành lập; cả ba tên Hoa Thám, Hưng Đạo, Tam Kim đều có trong danh sách 19 xã ban đầu của huyện (Wikipedia).
- 2014 — nhân 70 năm thành lập Quân đội, rừng Trần Hưng Đạo được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập ba xã Hưng Đạo, Hoa Thám, Tam Kim thành xã Tam Kim; hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Xã có 5.864 người trên địa bàn rộng, dân cư thưa. Huyện Nguyên Bình cũ có các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, Hoa, Kinh, Ngái, Mường. Chưa có số liệu dân tộc riêng của xã.
Kinh tế
Chưa tìm được số liệu kinh tế riêng của xã. Wikipedia ghi Tam Kim có những cánh đồng nhỏ hẹp dọc sông, còn Hoa Thám là nơi phát triển lúa nương. Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo cách thị trấn Nguyên Bình cũ 18 km.
Văn hóa – di tích
Khu di tích quốc gia đặc biệt rừng Trần Hưng Đạo gồm nhà bia tưởng niệm (1994), phù điêu đá xanh ở lối vào (2004), lán nghỉ và bếp ăn tái hiện, nhà trưng bày hai tầng kiểu nhà sàn, lối 505 bậc đá lên đỉnh Slam Cao — nơi đặt đài quan sát đồn Phai Khắt năm xưa. Trong khu rừng có cây sấu trên 300 năm tuổi được công nhận Cây di sản Việt Nam. Từ trung tâm tỉnh (phường Thục Phán) tới khu di tích khoảng 50 km về phía tây nam.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Tam Kim, tỉnh Cao Bằng. Người dân ba xã cũ Hưng Đạo, Hoa Thám, Tam Kim làm thủ tục tại UBND xã (xóm Phai Khắt). Lưu ý: Cao Bằng còn có xã cũ Hưng Đạo thuộc thành phố Cao Bằng (nay thuộc phường Thục Phán) — hai nơi khác nhau.
Bản đồ Xã Tam Kim
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Tam Kim được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Hưng Đạo | Huyện Nguyên Bình | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Hoa Thám | Huyện Nguyên Bình | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Tam Kim | Huyện Nguyên Bình | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Tam Kim gồm những xã cũ nào?
Toàn bộ ba xã Hưng Đạo, Hoa Thám và Tam Kim của huyện Nguyên Bình cũ, theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15.
Rừng Trần Hưng Đạo nay thuộc xã nào?
Thuộc xã Tam Kim, tỉnh Cao Bằng, cách phường Thục Phán khoảng 50 km về phía tây nam.
Tên Tam Kim có nghĩa là gì?
Chữ Hán gốc chưa được xác định. “Tam” là ba (三); âm “kim” có chữ 金 (vàng, kim loại) và 今 (nay). Chưa có nguồn giải thích tên.
Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập khi nào?
Ngày 22/12/1944 tại khu rừng nay thuộc xã Tam Kim, với 34 chiến sĩ do Võ Nguyên Giáp chỉ huy.
Diện tích, dân số xã Tam Kim?
161,81 km², 5.864 người.
Cùng Huyện Nguyên Bình trước đây
- Xã Bạch Đằng 4.808
- Xã Ca Thành 4.684
- Xã Minh Tâm 8.182
- Xã Nguyên Bình 9.278
- Xã Phan Thanh 6.647
- Xã Thành Công 5.138
- Xã Tĩnh Túc 5.850
← Toàn bộ 56 xã, phường của Cao Bằng Tra tên xã cũ → mới