Phường Hồng Gai

Tổng quan

Phường Hồng Gai là đơn vị hành chính cấp xã nằm ở lõi lịch sử của đô thị Hòn Gai, phía đông cửa vịnh Cửa Lục, đối diện Bãi Cháy qua cầu Bãi Cháy. Phường thuộc Thành phố Quảng Ninh — tên gọi mới của tỉnh Quảng Ninh kể từ ngày 1/9/2026; tại thời điểm thành lập (1/7/2025), phường thuộc tỉnh Quảng Ninh.

Theo số liệu sắp xếp, phường rộng 5,0 km² và có 51.333 người, tức khoảng 10.267 người/km² — mật độ cao nhất trong nhóm phường hình thành từ thành phố Hạ Long cũ và thuộc hàng đông đúc nhất của Quảng Ninh. Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND phường đặt tại trụ sở của phường Trần Hưng Đạo cũ.

Ba điểm nhận diện chính của Hồng Gai: đây là phần đất mang tên gốc của cả đô thị (Hòn Gai – Hồng Gai, tỉnh lỵ Quảng Ninh từ 1963); là nơi có cụm di tích núi Bài Thơ với bài thơ khắc đá của vua Lê Thánh Tông năm 1468; và là khu phố buôn bán, chợ, bến cảng lâu đời nhất ven vịnh Hạ Long.

Tên gọi và ý nghĩa

Phường mới giữ tên phường Hồng Gai cũ — một trong ba đơn vị hợp thành — đồng thời là tên của thị xã Hồng Gai, tiền thân của thành phố Hạ Long. Chọn tên này, phường mới gánh lại cái tên lâu đời nhất của đô thị mỏ ven vịnh.

Hòn Gai hay Hồng Gai

Về nguồn gốc địa danh có hai cách giải thích, đều được ghi lại trong các tài liệu địa phương:

• Hòn đảo nhiều cây gai: dân chài xưa gọi vũng biển và các hòn quanh đây là Áng Gai, Hòn Gai vì trên đảo mọc nhiều cây gai; người Pháp sau năm 1883 dịch là Île des brouilles và phiên âm thành Hongay.
• Ghi âm lệch từ Hồng Hải: một số nhà nghiên cứu cho rằng Hongay là cách người Pháp ghi địa danh Hồng Hải (nay thuộc phường Hạ Long), vì âm H đầu tiếng Pháp là âm câm; người Việt đọc ngược lại thành “hòn gai” hoặc “hồng gai”.

Sau năm 1945, văn bản hành chính dùng dạng Hồng Gai, song song với cách gọi dân gian Hòn Gai; đến nay cả hai dạng cùng tồn tại (tên cảng, tên giáo xứ vẫn dùng Hòn Gai).

Phân tích từng chữ

Âm hồng có nhiều chữ Hán: 紅 (màu đỏ), 洪 (lớn, nước lớn)… Nếu tên bắt nguồn từ “Hồng Hải” thì thường được hiểu là 紅海 hoặc 洪海, nhưng không có văn bản gốc xác nhận chữ nào. Âm gai không có chữ Hán Việt tương ứng (theo tra cứu trên Wiki Ngôn Ngữ), tức là yếu tố thuần Việt, gọi cây có gai. Vì vậy “Hồng Gai” là tên lai giữa phiên âm và tiếng Việt, không nên gán một nghĩa Hán Việt trọn vẹn cho cả tên.

Những lần đổi tên

Phường mang tên Hồng Gai có lịch sử khá đặc biệt: năm 1981 lập phường Hạ Long từ hai tiểu khu Hạ Long và Ba Đèo của thị xã Hồng Gai; năm 1993 thị xã thành thành phố Hạ Long, và ngày 28/10/1996 phường Hạ Long đổi sang tên cũ của thị xã là Hồng Gai. Năm 2025, cái tên “Hạ Long” trở lại cấp phường nhưng đặt cho vùng Hồng Hà – Hồng Hải ở phía đông. Trong cả nước hiện chỉ có một phường Hồng Gai; viết “Phường Hồng Gai, Thành phố Quảng Ninh” là đủ phân biệt.

Địa lý

Hồng Gai nằm trên dải đất hẹp kẹp giữa dãy đồi phía bắc và mép nước vịnh Hạ Long. Phía tây là eo Cửa Lục — nơi vịnh Cửa Lục thông ra vịnh Hạ Long, rộng chừng 1 km — bên kia là phường Bãi Cháy; phía bắc là vùng Cao Xanh và Hà Lầm; phía đông nối liền với phường Hạ Long; phía nam là mặt vịnh.

Điểm nổi bật về địa hình là núi Bài Thơ, núi đá vôi cao khoảng 168 m, một nửa từng chìm dưới nước và thuộc khu di sản vịnh Hạ Long. Từ cuối thế kỷ XIX, đất đá bóc từ mỏ than được đổ lấp dần bờ vịnh, nối nửa phía bắc núi với đất liền; đầu thế kỷ XXI, nửa phía nam cũng được san lấp làm đường bao biển và khu đô thị. Vì thế phần lớn mặt bằng ven biển của phường hôm nay là đất lấn biển, còn khu phố cũ bám theo chân đồi.

Khí hậu là khí hậu ven biển Đông Bắc: mùa hè nóng ẩm, mưa nhiều từ tháng 5 đến tháng 10; mùa đông lạnh, khô do gió mùa đông bắc. Vịnh Hạ Long là vùng biển kín, nhiều đảo che chắn nên sóng gió trong vịnh thường nhẹ hơn ngoài khơi.

Lịch sử

Theo các tài liệu về lịch sử Hạ Long, vùng trung tâm đô thị xưa là làng chài Bãi Hàu, đầu thời Nguyễn đổi thành xã Mẫu Lệ; quanh đó dần hình thành các xã Hà Lầm, Lũng Phong, Giang Võng, Trúc Võng. Năm 1883, Pháp chiếm vùng vịnh và mở mỏ than; Hòn Gai trở thành khu mỏ thuộc tỉnh Quảng Yên, thực chất do Công ty Than Bắc Kỳ chi phối.

Sau Cách mạng tháng Tám, Hòn Gai là trung tâm vùng mỏ. Sau năm 1954, thị xã Hồng Gai là thủ phủ khu Hồng Quảng; ngày 30/10/1963 khu Hồng Quảng hợp nhất với tỉnh Hải Ninh thành tỉnh Quảng Ninh, và Hồng Gai là tỉnh lỵ. Trong chiến tranh phá hoại, Hồng Gai — trung tâm cung cấp than của miền Bắc — bị đánh phá nặng; nhà thờ Hòn Gai bị bom phá hủy năm 1967.

Khi thị xã Hồng Gai chuyển thành thành phố Hạ Long (Nghị định 102-CP ngày 27/12/1993), khu vực này gồm các phường Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo, Yết Kiêu và phường Hạ Long (năm 1996 đổi tên Hồng Gai). Ngày 1/11/2024, theo Nghị quyết 1199/NQ-UBTVQH15, phường Yết Kiêu nhập vào phường Trần Hưng Đạo.

Theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, toàn bộ ba phường Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo và Hồng Gai hợp thành phường Hồng Gai, hoạt động từ 1/7/2025 khi cấp huyện kết thúc. Ngày 1/9/2026, tỉnh Quảng Ninh trở thành Thành phố Quảng Ninh theo Nghị quyết 36/2026/QH16; phường giữ nguyên tên và địa giới.

Dân cư – xã hội

Với 51.333 người trên 5 km², Hồng Gai là một khu đô thị nén: nhà phố liền kề dọc các trục chính, khu tập thể cũ trên sườn đồi, và các khu đô thị mới trên đất lấn biển. Dân cư hình thành từ nhiều lớp: dân chài và dân phố cũ, công nhân mỏ và cán bộ từ khắp miền Bắc đến từ thời Pháp và sau năm 1954, gia đình viên chức các cơ quan tỉnh. Người Kinh chiếm đại đa số; theo thống kê của thành phố Hạ Long cũ, đồng bào các dân tộc thiểu số chủ yếu sống ở các phường ven đồi phía bắc và phía tây chứ không tập trung ở khu phố cổ.

Đời sống tín ngưỡng đa dạng: Phật giáo với chùa Long Tiên; Công giáo với giáo xứ Hòn Gai (nhà thờ trên Núi Đạo); tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở đền Đức Ông thờ Trần Quốc Nghiễn. Phường nằm sát các cơ sở giáo dục, y tế cấp thành phố của khu Hòn Gai, nên người dân tiếp cận dịch vụ công thuận lợi; danh sách trường học cụ thể nên tra cứu tại UBND phường.

Kinh tế

Kinh tế phường thiên hẳn về thương mại – dịch vụ. Trong quy hoạch của thành phố Hạ Long cũ, các phường Bạch Đằng, Trần Hưng Đạo, Hồng Gai, Yết Kiêu được xếp vào vùng thương mại, dịch vụ trung tâm. Chợ Hạ Long 1 là chợ lớn lâu đời, bán hải sản tươi sống, hàng khô và hàng lưu niệm; các phố quanh chợ và dọc đường bao biển tập trung nhà hàng, khách sạn, cửa hàng.

Hồng Gai cũng là đầu mối cảng xưa của vùng mỏ: cảng Hòn Gai (thuộc cụm cảng Hòn Gai) từng là nơi bốc than và hàng hóa ra tàu. Khu cảng dở dang của Vinashin ven vịnh bị đình trệ nhiều năm. Một phần mặt bằng ven núi Bài Thơ và đường Trần Quốc Nghiễn được đầu tư thành khu đô thị, khu phố đi bộ và dịch vụ du lịch đêm.

Văn hóa – di tích

Cụm di tích núi Bài Thơ

Núi Bài Thơ xưa có tên núi Rọi Đèn, tên chữ Truyền Đăng sơn — tương truyền lính canh trên núi đốt lửa báo tin khi có giặc. Mùa xuân năm 1468 (Quang Thuận thứ 9), vua Lê Thánh Tông đi tuần vùng biển Đông Bắc, dừng thuyền dưới chân núi và cho khắc bài thơ chữ Hán lên vách đá; năm 1729, chúa Trịnh Cương họa lại bằng một bài thất ngôn bát cú, cũng khắc trên đá. Năm 1910 có thêm bài của Nguyễn Cẩn, khi đó làm Tuần phủ Quảng Yên. Từ các bài thơ này núi mang tên Bài Thơ.

Dưới chân núi là chùa Long Tiên, ngôi chùa lớn và đông khách nhất khu Hòn Gai, và đền Đức Ông thờ Hưng Vũ vương Trần Quốc Nghiễn — con trai Hưng Đạo vương Trần Quốc Tuấn, người có công chống quân Nguyên ở vùng Đông Bắc; đền là di tích lịch sử cấp quốc gia (1993). Tên ông cũng được đặt cho đường bao biển chạy qua vùng này.

Nhà thờ Hòn Gai

Nhà thờ trên Núi Đạo, phố Nhà Thờ, xây lần đầu năm 1933, bị bom phá hủy năm 1967; nhà thờ hiện nay dựng lại từ năm 1998 theo phong cách Roman, tháp chuông cao 33 m, nhìn thẳng sang núi Bài Thơ.

Ẩm thực

Phố chợ Hòn Gai là nơi dễ gặp các món biển quen thuộc của Hạ Long: chả mực, ngán, sá sùng, tu hài, bề bề, sam. Phố Giếng Đồn (thuộc khu trung tâm) được nhắc đến như một phố ẩm thực lâu năm của thành phố.

Giao thông

Cầu Bãi Cháy (thông xe ngày 2/12/2006) nối Hồng Gai với Bãi Cháy qua eo Cửa Lục, thay cho bến phà Bãi Cháy hoạt động hàng chục năm; đầu cầu phía Hồng Gai kết thúc ở ngã ba Lê Lợi. Quốc lộ 18 chạy qua khu Hòn Gai về phía đông đi Cẩm Phả – Móng Cái; đường Trần Quốc Nghiễn và đường bao biển chạy men vịnh. Đường thủy có cảng Hòn Gai và các bến tàu nhỏ ra vịnh.

Hành chính

Địa chỉ ghi theo dạng: [số nhà, đường/khu phố], phường Hồng Gai, Thành phố Quảng Ninh. Các địa chỉ cũ ghi “phường Bạch Đằng”, “phường Trần Hưng Đạo”, “phường Yết Kiêu” hay “TP Hạ Long” đều đã thuộc phường Hồng Gai. Thủ tục hành chính cấp xã làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của phường, đặt ở trụ sở phường Trần Hưng Đạo cũ.

Bản đồ Phường Hồng Gai

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Hồng Gai được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Hạ Long trước đây

• Phường Bãi Cháy 42.108
• Phường Cao Xanh 32.809
• Phường Hà Lầm 47.747
• Phường Hạ Long 52.905
• Phường Hà Tu 29.643
• Phường Hoành Bồ 28.534
• Phường Tuần Châu 14.904
• Phường Việt Hưng 51.787
• Xã Kỳ Thượng 5.918
• Xã Lương Minh 5.608
• Xã Quảng La 9.183
• Xã Thống Nhất 17.310